आयर्न लेडी’चा निर्भय प्रवास आणि आधुनिक भारताच्या जडणघडणीतील ऐतिहासिक योगदान

मुंबई / नवी दिल्ली:
भारतीय राजकारणाच्या इतिहासात आपल्या कणखर नेतृत्वाने, धाडसी निर्णयांनी आणि अफाट इच्छाशक्तीने स्वतंत्र ठसा उमटवणाऱ्या भारताच्या पहिल्या आणि एकमेव महिला पंतप्रधान इंदिरा प्रियदर्शिनी गांधी यांची आज जयंती. १९ नोव्हेंबर १९१७ रोजी प्रयागराज (अलाहाबाद) येथे जन्मलेल्या इंदिरा गांधी यांनी भारतीय लोकशाहीला आणि परराष्ट्र धोरणाला एक नवी दिशा दिली. जागतिक पातळीवर भारताची ओळख एक मजबूत आणि स्वाभिमानी राष्ट्र म्हणून निर्माण करण्यात त्यांचा मोलाचा वाटा राहिला आहे.
बालपण आणि स्वातंत्र्यलढ्याचे बाळकडू
पंडित जवाहरलाल नेहरू आणि कमला नेहरू यांच्या पोटी जन्मलेल्या इंदिरा यांना लहानपणापासूनच देशभक्तीचे आणि स्वातंत्र्यलढ्याचे बाळकडू मिळाले. घरातील राजकीय वातावरणामुळे महात्मा गांधी, सरदार पटेल यांसारख्या दिग्गजांचा सहवास त्यांना लाभला. वयाच्या अवघ्या १२ व्या वर्षी त्यांनी स्वातंत्र्यसैनिकांना मदत करण्यासाठी लहान मुलांची ‘वानर सेना’ स्थापन केली होती. शांतीनिकेतन आणि ऑक्सफर्ड विद्यापीठात शिक्षण घेतल्यानंतर त्यांनी सक्रिय राजकारणात पाऊल ठेवले.
ऐतिहासिक आणि धाडसी निर्णय
१९६६ मध्ये पंतप्रधानपदाची सूत्रे हाती घेतल्यानंतर इंदिरा गांधी यांनी अनेक क्रांतिकारी निर्णय घेतले, ज्यामुळे देशाच्या अर्थव्यवस्थेला आणि सामाजिक रचनेला कलाटणी मिळाली.
• बँकांचे राष्ट्रीयीकरण: १९६९ मध्ये १४ प्रमुख खाजगी बँकांचे राष्ट्रीयीकरण करून त्यांनी सर्वसामान्य नागरिक आणि शेतकऱ्यांसाठी बँकिंग सेवांची दारे खुली केली.
• हरितक्रांती आणि अन्नधान्य स्वयंपूर्णता: देशातील अन्नधान्याचा तुटवडा दूर करण्यासाठी त्यांनी ‘हरितक्रांती’ला मोठे प्रोत्साहन दिले, ज्यामुळे भारत अन्नधान्याच्या बाबतीत स्वयंपूर्ण बनला.
• १९७१ चे युद्ध आणि बांगलादेश निर्मिती: १९७१ च्या भारत-पाकिस्तान युद्धात त्यांनी दाखवलेले मुत्सद्दी आणि धाडसी नेतृत्व जगभरात गाजले. या युद्धाच्या विजयाने बांगलादेश या स्वतंत्र राष्ट्राचा उदय झाला आणि भारताचे लष्करी सामर्थ्य जगासमोर आले.

• अण्वस्त्र चाचणी (पोखरण-१): १९७४ मध्ये राजस्थानच्या पोखरण येथे ‘स्माईलिंग बुद्ध’ या नावाने पहिली यशस्वी अणुचाचणी करून त्यांनी भारताला अण्वस्त्रसज्ज राष्ट्रांच्या रांगेत नेऊन बसवले.
• गरिबी हटावचा नारा: देशातील दारिद्र्य निर्मूलनासाठी त्यांनी ‘गरिबी हटाव’ हा नारा दिला आणि समाजकल्याणाच्या अनेक योजना राबवल्या.
जागतिक राजकारणातील दबदबा
शीतयुद्धाच्या काळात कोणत्याही महासत्तेच्या दबावाला बळी न पडता इंदिरा गांधी यांनी भारताचे स्वतंत्र परराष्ट्र धोरण कायम ठेवले. अलिप्ततावादी चळवळीचे (NAM) नेतृत्व करताना त्यांनी विकसनशील देशांचा आवाज जागतिक व्यासपीठावर बुलंद केला. त्यांच्या याच कणखर वृत्तीमुळे त्यांना जागतिक स्तरावर ‘आयर्न लेडी’ (पोलादी महिला) म्हणून ओळखले जाऊ लागले.
प्रेरणादायी वारसा
३१ ऑक्टोबर १९८४ रोजी त्यांची हत्या झाली आणि एका झंझावाती पर्वाचा अंत झाला. मात्र, त्यांनी उभारलेले मजबूत पायाभूत प्रकल्प, स्वावलंबनाचा विचार आणि संकटांचा न डगमगता सामना करण्याची वृत्ती आजही प्रत्येक भारतीयासाठी आणि विशेषतः महिलांसाठी प्रेरणादायी आहे. जयंतीनिमित्त संपूर्ण देशभरातून या महान नेत्याला विनम्र अभिवादन केले जात आहे.



