“…तर ब्रिटिश साम्राज्याच्या शवपेटीतील शेवटचा खिळा ठरेल”; ‘पंजाब केसरी’ लाला लजपतराय यांच्या बलिदानाची शौर्यगाथा
भारतीय स्वातंत्र्यलढ्यातील जहाल मतवादी नेते आणि 'पंजाब केसरी' म्हणून ओळखले जाणारे लाला लजपतराय यांची आज (१७ नोव्हेंबर) पुण्यतिथी. सायमन कमिशनविरोधातील आंदोलनात ब्रिटिश पोलिसांच्या लाठीहल्ल्यात ते गंभीर जखमी झाले आणि त्यातच त्यांचे निधन झाले. जाणून घेऊया त्यांच्या प्रेरणादायी जीवनप्रवासाबद्दल.

मुंबई / नवी दिल्ली:
भारतीय स्वातंत्र्यसंग्रामाचा इतिहास ज्या महापुरुषांच्या त्यागाशिवाय पूर्ण होऊ शकत नाही, त्यामध्ये लाला लजपतराय यांचे नाव अग्रक्रमाने घेतले जाते. आपल्या ओजस्वी वाणीने आणि निर्भय नेतृत्वाने त्यांनी इंग्रज सत्तेला सळो की पळो करून सोडले होते.
‘लाल-बाल-पाल’ त्रयीचे महत्त्वाचे शिलेदार
२८ जानेवारी १८६५ रोजी पंजाबमधील धुडीके येथे जन्मलेल्या लालाजींनी कायद्याचे शिक्षण पूर्ण करून वकिली सुरू केली. मात्र, देशप्रेमाने भारावून जाऊन ते स्वातंत्र्यलढ्यात उतरले. लोकमान्य टिळक आणि बिपिनचंद्र पाल यांच्यासोबत त्यांनी ‘लाल-बाल-पाल’ ही प्रसिद्ध त्रयी तयार केली. स्वदेशी वस्तूंचा वापर आणि परदेशी मालावर बहिष्कार टाकण्याचे आवाहन त्यांनी देशभरात केले.
बँकिंग आणि शिक्षण क्षेत्रात मोलाचे योगदान
लाला लजपतराय हे केवळ क्रांतिकारक नव्हते, तर ते एक द्रष्टे समाजसुधारक आणि अर्थतज्ज्ञही होते.
• पंजाब नॅशनल बँक: भारतीयांची स्वतःची बँक असावी, या उद्देशाने त्यांनी ‘पंजाब नॅशनल बँक’ (PNB) आणि ‘लक्ष्मी विमा कंपनी’च्या स्थापनेत सिंहाचा वाटा उचलला.
• शिक्षण प्रसार: स्वामी दयानंद सरस्वती यांच्या विचारांनी प्रेरित होऊन त्यांनी लाहोरमध्ये ‘दयानंद अँग्लो वैदिक’ (DAV) शिक्षण संस्था सुरू करण्यात मोठी मदत केली.
सायमन कमिशनला विरोध आणि हौतात्म्य
१९२८ मध्ये भारतात आलेल्या ‘सायमन कमिशन’मध्ये एकही भारतीय सदस्य नसल्याने देशभर संतापाची लाट उसळली होती. ३० ऑक्टोबर १९२८ रोजी लाहोर येथे लालाजींच्या नेतृत्वाखाली शांततापूर्ण निदर्शने सुरू असताना ब्रिटिश अधिकारी स्कॉट याने लाठीचार्जचे आदेश दिले. या हल्ल्यात लालाजींच्या डोक्याला आणि छातीला गंभीर दुखापत झाली.
जखमी अवस्थेतही त्यांनी ब्रिटिश सत्तेला इशारा दिला होता की, “माझ्या अंगावर पडलेला प्रत्येक लाठीचा घाव ब्रिटिश साम्राज्याच्या शवपेटीतील शेवटचा खिळा ठरेल.”
भगतसिंगांसाठी ठरले प्रेरणास्थान
या हल्ल्यातील जखमांमुळे १७ नोव्हेंबर १९२८ रोजी लालाजींची प्राणज्योत मालवली. त्यांच्या या बलिदानाने संपूर्ण देश पेटून उठला. भगतसिंग, राजगुरू आणि सुखदेव या तरुण क्रांतिकारकांनी लालाजींच्या हौतात्म्याचा बदला घेण्याची शपथ घेतली आणि स्वातंत्र्यलढ्याला एक नवे वळण मिळाले.

आज पुण्यतिथीनिमित्त देशभरातून या थोर राष्ट्रपुरुषाला विनम्र अभिवादन केले जात आहे.