दिवाळी हा दिव्यांचा, आनंदाचा आणि मांगल्याचा उत्सव. या पाच दिवसांच्या महोत्सवात ‘दिवाळी पाडवा’ म्हणजेच ‘बलिप्रतिपदा’ हा दिवस अत्यंत महत्त्वाचा मानला जातो. कार्तिक शुद्ध प्रतिपदेला साजरा होणारा हा सण हिंदू संस्कृतीतील साडेतीन मुहूर्तांपैकी एक पूर्ण मुहूर्त आहे. चला तर मग जाणून घेऊया या दिवसाचे धार्मिक महत्त्व, यामागची पौराणिक कथा आणि महाराष्ट्रात हा सण कसा साजरा केला जातो.
बलिप्रतिपदा: राजा बळीच्या औदार्याची गाथा
या दिवसाला ‘बलिप्रतिपदा‘ असे म्हणतात, कारण याचा थेट संबंध पौराणिक काळातील दानशूर राजा बळी याच्याशी आहे. राजा बळी हा अत्यंत पराक्रमी, प्रजाहितदक्ष आणि दानशूर राजा होता, पण त्याच्या वाढत्या शक्तीमुळे देवांमध्ये भीती निर्माण झाली होती.
• वामन अवतार आणि तीन पावले भूमी: भगवान विष्णूंनी वामन अवतार घेऊन राजा बळीकडे तीन पावले भूमीची भिक्षा मागितली. बळीने होकार देताच वामनाने विशाल रूप धारण करून पहिल्या पावलात पृथ्वी आणि दुसऱ्या पावलात स्वर्ग व्यापला.
• बळीचे आत्मसमर्पण: तिसरे पाऊल कुठे ठेवायचे असा प्रश्न पडल्यावर, राजा बळीने नम्रपणे आपले मस्तक पुढे केले. वामनाने त्याच्या डोक्यावर पाऊल ठेवून त्याला पाताळात पाठवले.
• बळीला मिळालेला वर: राजा बळीच्या या अथांग दातृत्वावर प्रसन्न होऊन विष्णूंनी त्याला वर दिला की, वर्षभरातून तीन दिवस (कार्तिक प्रतिपदेसह) पृथ्वीवर त्याचे राज्य असेल आणि जो कोणी या दिवशी दीपदान करेल, त्याच्या घरात कधीही दारिद्र्य राहणार नाही. म्हणूनच या दिवशी बळीराजाच्या आदराप्रीत्यर्थ जमिनीवर तांदळाच्या अक्षतांनी बळीचे चित्र काढून त्याची पूजा केली जाते.
पती-पत्नीच्या अतूट नात्याचा सण ‘दिवाळी पाडवा’
महाराष्ट्रात दिवाळी पाडव्याला कौटुंबिक आणि भावनिक दृष्ट्या मोठे महत्त्व आहे. हा दिवस पती-पत्नीच्या स्नेहाचे आणि आदराचे प्रतीक मानला जातो.
• पत्नीने पतीला ओवाळणे: या दिवशी सकाळी पत्नी आपल्या पतीला सुवासिक उटणे आणि तेल लावून अभ्यंगस्नान घालते. त्यानंतर पाटावर बसवून आरती ओवाळते.
• पाडवा भेट (गिफ्ट): पती आपल्या पत्नीला ओवाळणी म्हणून सोन्याचे दागिने, साडी किंवा तिची आवडती वस्तू भेट देतो.
• नवविवाहितांसाठी खास दिवस: ज्यांचे नवीन लग्न झाले आहे, त्यांच्यासाठी हा पहिला पाडवा अत्यंत उत्साहाचा असतो. जावयाला सासरच्या घरी आमंत्रित करून त्याचा विशेष मानपान केला जातो.
. व्यापारी वर्गाचे ‘नूतन वर्ष’ आणि वहीपूजन
उत्तर भारतात आणि व्यापारी वर्गात या दिवसापासून नवीन आर्थिक वर्ष सुरू होते.
• या दिवशी व्यापारी आपल्या जुन्या वह्या (हिशोबाची पुस्तके) बंद करून नवीन वह्यांचे पूजन करतात, ज्याला ‘वहीपूजन’ किंवा ‘शारदा पूजन’ म्हटले जाते.
• व्यापारी या दिवशी मुहूर्ताचा व्यवहार करून नवीन वर्षाची सुरुवात नफा आणि समृद्धीने व्हावी, अशी प्रार्थना लक्ष्मी मातेकडे करतात.
. साडेतीन मुहूर्तांचे महत्त्व: नवीन सुरुवातीसाठी उत्तम दिवस
पाडवा हा साडेतीन मुहूर्तांपैकी एक असल्याने या दिवशी कोणत्याही नवीन कामाची सुरुवात करणे अत्यंत शुभ मानले जाते.
• खरेदीचा सुवर्णयोग: लोक या दिवशी सोने-चांदी, नवीन घर, वाहन किंवा इलेक्ट्रॉनिक वस्तूंची मोठ्या प्रमाणात खरेदी करतात.
• नवीन व्यवसायाची सुरुवात: नवीन व्यवसाय सुरू करणे, गृहप्रवेश किंवा इतर शुभ संकल्प करण्यासाठी हा दिवस सर्वोत्तम मानला जातो.
थोडक्यात सांगायचे तर, दिवाळी पाडवा हा सण केवळ परंपरांचा नसून तो नात्यांमधील ओलावा टिकवून ठेवण्याचा, दानशूरतेचा आदर करण्याचा आणि समृद्धीकडे पाऊल टाकण्याचा पवित्र दिवस आहे.
“लोकपालक मीडिया तर्फे सर्व वाचकांना दिवाळी पाडव्याच्या हार्दिक शुभेच्छा “
