भाऊबीज हा दिवाळीचा शेवटचा पण अत्यंत महत्त्वाचा आणि भावनिक दिवस. कार्तिक शुद्ध द्वितीयेला साजरा केला जाणारा हा सण बहीण आणि भावाच्या पवित्र, निस्सीम प्रेमाचे प्रतीक आहे. रक्षाबंधनाप्रमाणेच भाऊबीज हा देखील भावा-बहिणीच्या नात्याला अधिक घट्ट करणारा आणि त्यांच्यातील स्नेह वाढवणारा दिवस आहे.
भाऊबीजेला ‘यमद्वितीया‘ असेही म्हटले जाते. यामागे एक सुंदर पौराणिक कथा आहे. मृत्यूची देवता ‘यमराज’ आपली बहीण ‘यमुना’ हिच्याकडे अनेक वर्षांनी याच दिवशी तिच्या घरी भेटायला गेला होता. यमुनेने आपल्या भावाचे अत्यंत प्रेमाने स्वागत केले, त्याला ओवाळले आणि उत्तम पक्वान्नांचे भोजन दिले. या आदरातिथ्याने प्रसन्न होऊन यमराजाने यमुनेला वर मागायला सांगितले. यमुनेने वर मागितला, “दरवर्षी या दिवशी जो भाऊ आपल्या बहिणीच्या घरी जाऊन तिचे आतिथ्य स्वीकारेल आणि बहीण भावाला ओवाळेल, त्याला यमयातना भोगाव्या लागणार नाहीत आणि त्याचे आयुष्य वाढेल.” तेव्हापासून भाऊबीज साजरी करण्याची परंपरा सुरू झाली,
भाऊबीजेच्या दिवशी बहीण सकाळी लवकर उठून घरासमोर सुंदर रांगोळी काढते. भावाला पाटावर बसवून त्याच्या कपाळावर कुंकू आणि अक्षतांचा टिळा लावला जातो. त्यानंतर बहीण भावाचे औक्षण (ओवाळणी) करते. या ओवाळणीत केवळ दिवा नसतो, तर भावाच्या उदंड आयुष्यासाठी बहिणीने मनापासून केलेली प्रार्थना असते. भाऊही बहिणीच्या रक्षणाची जबाबदारी स्वीकारत तिला ऐपतीप्रमाणे सुंदर भेटवस्तू किंवा ओवाळणी देतो.
भाऊबीजेचा आनंद हा बहिणीच्या हाताच्या सुग्रास जेवणाशिवाय अपूर्ण आहे. या दिवशी बहिणी भावाच्या आवडीचे पदार्थ, जसे की पुरणपोळी, श्रीखंड-पुरी किंवा बासुंदी आवर्जून बनवतात. लग्नानंतर दूर गेलेली बहीण किंवा कामानिमित्त बाहेर असणारा भाऊ या दिवशी एकत्र येतात. जुन्या आठवणींना उजाळा दिला जातो, बालपणीच्या खोड्या काढल्या जातात आणि घर हसण्या-खिदळण्याने डवरून जाते.
आजच्या धावपळीच्या आणि डिजिटल युगात अनेकदा बहीण-भाऊ एकमेकांपाशी प्रत्यक्ष पोहोचू शकत नाहीत. वेगवेगळ्या शहरांत किंवा देशांत असल्यामुळे भेटणे कठीण होते. परंतु, तंत्रज्ञानाने हे अंतर कमी केले आहे. आज व्हिडिओ कॉलच्या माध्यमातून ‘डिजिटल ओवाळणी’ केली जाते. जरी प्रत्यक्ष स्पर्श नसला, तरी डोळ्यांतील प्रेम आणि चेहऱ्यावरील आनंद तोच असतो. ऑनलाईन गिफ्ट्स पाठवून भाऊ-बहीण एकमेकांबद्दलचे प्रेम व्यक्त करतात.
भाऊबीज हा केवळ एक सण नाही, तर ते नातेसंबंधांना दिलेली एक नवी संजीवनी आहे. रोजच्या धकाधकीच्या जीवनात बहिणीची माया आणि भावाचा खंबीर पाठिंबा किती महत्त्वाचा आहे, याची जाणीव करून देणारा हा दिवस आहे. हे नातं असं आहे जिथे भांडणही आहे आणि अथांग प्रेमही. म्हणूनच म्हणावंसं वाटतं:
“बहिणीची माया, भावाची सावली,
भाऊबीजेची ही वेळ, सुख घेऊन आली!”
